BKİ Nedir, Ne Anlama Gelir?
BKİ, beden kitle indeksi ya da vücut kitle indeksi olarak bilinen bir ölçüdür. Kilonuzu boyunuza oranlayarak, kilonuzun boyunuza göre hangi aralıkta olduğunu tek bir sayıyla anlatır. Adana'daki danışanlarım genellikle bu sayıyı bir yerde görüp geliyor ve şunu soruyor: bu rakam iyi mi, kötü mü? Cevabı bu yazıda birlikte kuracağız.
BKİ'nin en güçlü yanı sadeliği. İki bilgi yeterlidir: boy ve kilo. Tam da bu yüzden Dünya Sağlık Örgütü onu toplum düzeyinde bir tarama ölçüsü olarak kullanır. En zayıf yanı da yine aynı sadelik: sizi tanımaz. Kendi değerinizi hemen görmek isterseniz, sitemizdeki beden kitle indeksi hesaplama aracımız boyunuzu ve kilonuzu girmeniz yeterli olacak şekilde saniyeler içinde sonucu verir.
BKİ Nasıl Hesaplanır?
BKİ formülü tek satırdır: kilonuzu, boyunuzun metre cinsinden karesine bölersiniz. Yani BKİ = kilo (kg) ÷ boy (m) x boy (m). Boyu santimetre olarak değil metre olarak yazmak burada en sık yapılan hatadır; 170 cm boy, formüle 1,70 olarak girer.
- Boyunuzu metre cinsinden yazın: 170 cm ise 1,70.
- Boyunuzu kendisiyle çarpın: 1,70 x 1,70 = 2,89.
- Kilonuzu bu sayıya bölün: 70 kg ise 70 ÷ 2,89 = 24,2.
- Çıkan sayıyı aşağıdaki değer tablosuyla karşılaştırın.
Aynı boydaki bir kişi 85 kilo olsaydı sonuç 85 ÷ 2,89 = 29,4 olacaktı. İki örnek arasındaki fark yalnızca 15 kilo, ama biri normal aralıkta, diğeri fazla kilolu aralığında yer alıyor. Bu, aralıkların ne kadar dar olabildiğini göstermesi açısından güzel bir örnek.
BKİ Değerleri Tablosu: Hangi Aralık Ne Anlama Gelir?
Dünya Sağlık Örgütü, yetişkinler için BKİ değerlerini kabul görmüş aralıklara ayırır. Aşağıdaki tablo, aracın size verdiği sayının hangi kategoriye denk geldiğini gösterir.
- 18,5 altı: zayıf (düşük kilolu) kabul edilir.
- 18,5 ile 24,9 arası: normal kilo aralığıdır.
- 25,0 ile 29,9 arası: fazla kilolu aralığıdır.
- 30,0 ile 34,9 arası: birinci derece obezite olarak sınıflandırılır.
- 35,0 ile 39,9 arası: ikinci derece obezite olarak sınıflandırılır.
- 40,0 ve üzeri: üçüncü derece obezite olarak sınıflandırılır.
Bu aralıkların sınırlarına takılmamanızı öneririm. 24,9 ile 25,1 arasındaki fark, sağlığınız açısından bir gecede değişen bir şey değildir; yalnızca bir sınıflandırma çizgisidir. Önemli olan hangi aralığa yakın olduğunuz ve zaman içinde hangi yöne doğru gittiğinizdir.
Yaşa ve Cinsiyete Göre BKİ Değişir mi?
Bu soru bana çok sık geliyor ve cevabı sanıldığından net: yetişkinlerde BKİ formülü ve değer aralıkları yaşa ya da cinsiyete göre değişmez. Yirmi beş yaşındaki bir kadın ile elli yaşındaki bir erkek aynı tabloyu kullanır. Yani yaşa göre ayrı bir BKİ tablosu aramanıza gerek yok.
Ancak burada önemli bir ayrım var. Formül değişmez, fakat aynı sayının anlamı kişiden kişiye değişir. Yaş ilerledikçe kas kütlesi doğal olarak azalır ve vücut bileşimi değişir; bu yüzden yaşlı bir kişide normal görünen bir BKİ değeri, kas kaybını gizliyor olabilir. Erkekler ile kadınlar arasında da vücut yağ dağılımı farklıdır. İşte bu yüzden BKİ tek başına değil, bel çevresi gibi ölçümlerle birlikte okunmalıdır. Bu konuyu Bel Çevresi Ölçümü Neden Önemli yazımızda ayrıntılı anlattım.
Çocuklarda BKİ Neden Farklı Hesaplanır?
Çocuklar ve ergenler için yetişkin tablosu kullanılmaz. Bu, üzerinde özellikle durmak istediğim bir konu; çünkü ailelerin çocuklarının kilosunu yetişkin aralıklarıyla kıyaslayıp gereksiz yere kaygılandığını sıkça görüyorum.
Büyüme çağında vücut sürekli değiştiği için çocuğun BKİ değeri, kendi yaşındaki ve cinsiyetindeki çocuklarla karşılaştırılır. Buna persentil, yani yüzdelik dilim değerlendirmesi denir. Aynı BKİ sayısı yedi yaşındaki bir çocukta bambaşka, on beş yaşındaki bir gençte bambaşka anlama gelir.
BKİ Neyi Söylemez?
BKİ'nin en çok gözden kaçan yanı budur: kilonun nereden geldiğini bilmez. Formül yalnızca toplam kiloya bakar; o kilonun ne kadarı kas, ne kadarı yağ, ne kadarı su ayrımını yapamaz. Bu yüzden bazı durumlarda yanıltıcı olur.
- Düzenli antrenman yapan kişilerde: kas dokusu ağır olduğu için BKİ yüksek çıkabilir, oysa vücut yağ oranı düşüktür.
- İleri yaşta: kas kaybı yaşandığında BKİ normal görünse bile vücut yağ oranı yüksek olabilir.
- Gebelik ve emzirme döneminde: vücut bileşimi ve sıvı dengesi değiştiği için BKİ uygun bir ölçü değildir.
- Yağın nerede biriktiği konusunda: aynı BKİ değerine sahip iki kişiden karın bölgesinde yağlanması olan kişi daha yüksek risk taşır.
Bu yüzden ben danışanlarımı değerlendirirken BKİ'yi tek başına asla kullanmam. Bel çevresi ölçümü, vücut bileşimi ve beslenme alışkanlıkları birlikte okunduğunda ortaya çok daha doğru bir tablo çıkar. Bazal metabolizma hızınız da bu tabloyu tamamlayan bir başka parçadır.
BKİ'niz Sağlıklı Aralığın Dışındaysa Ne Yapmalısınız?
Diyelim ki hesapladınız ve sonucunuz normal aralığın dışında çıktı. Önce şunu söyleyeyim: bu bir başarısızlık notu değil, bir başlangıç bilgisi. Bu sayı size nereden başlayacağınızı gösterir, kim olduğunuzu değil.
Buradan sonrası için önerim şu: sayıyı tek başına yorumlamaya çalışmayın. Aynı BKİ değerine sahip iki kişinin ihtiyacı; yaşam düzenine, hareket alışkanlığına, sağlık geçmişine ve hedefine göre tamamen farklı olabilir. Adana'da danışanlarımla çalışırken bu rakamı her zaman bir bütünün parçası olarak kullanırım. İdeal kilo aralığınızı da merak ediyorsanız, ideal kilo hesaplama aracımız bu tabloyu güzelce tamamlar.
